رله استارت و اورلود 4 پین (PTC) کمپرسور یخچال

رله استارت و اورلود ترکیبی 4 پین، یکی از حیاتی‌ترین قطعات در سیستم برق‌رسانی کمپرسور یخچال‌ها و فریزرها است. این قطعه که اغلب با نام "رله سنگی" یا "رله PTC چهار فیش" شناخته می‌شود، وظیفه استارت زدن اولیه موتور و محافظت از آن در برابر نوسانات جریان و دمای بیش‌از‌حد را بر عهده دارد. طراحی کامپکت این محصول باعث شده تا همزمان نقش رله راه‌انداز و محافظ حرارتی (Overload) را ایفا کند و گزینه‌ای ایده‌آل برای تعمیر و جایگزینی در انواع یخچال‌های خانگی و فروشگاهی باشد.

مشخصات فنی

نوع قطعه	رله استارت PTC (Positive Temperature Coefficient) به همراه اورلود
تعداد پین (پایه)	4 پین (4 عدد فیش کتابی)
ولتاژ کاری	220 تا 240 ولت AC (برق شهری)
جنس بدنه	پلاستیک فشرده نسوز (ABS/Bakelite)
مکانیزم عملکرد	مقاومت حرارتی متغیر (PTC) برای استارت و بیمتال برای اورلود
سازگاری با خازن	قابلیت اتصال خازن رانینگ (Run Capacitor) و استارت در صورت نیاز مدار

ویژگی‌های برجسته محصول

طراحی یکپارچه: ادغام رله استارت و محافظ اورلود در یک پکیج واحد برای اشغال فضای کمتر و نصب آسان‌تر.
مقاومت بالا: بدنه مقاوم در برابر حرارت ناشی از کارکرد مداوم کمپرسور.
ترمینال‌های استاندارد: دارای فیش‌های برنجی استاندارد جهت اتصال محکم و بدون نویز.
سازگاری وسیع: قابل نصب روی اکثر کمپرسورهای بازه 1/6 تا 1/3 اسب بخار (بسته به مدل دقیق).
عملکرد بدون جرقه: استفاده از قرص سرامیکی PTC به جای کنتاکت‌های مکانیکی قدیمی.

کاربردها

این رله اورلود 4 پین در طیف وسیعی از دستگاه‌های برودتی کاربرد دارد، از جمله:

یخچال‌ فریزرهای خانگی (ساید بای ساید، دوقلو، کمبی)
فریزر صندوقی و ایستاده
آبسردکن‌های اداری و خانگی
ویترین‌های خنک‌کننده فروشگاهی کوچک

مدل‌های مرتبط

رله‌های PTC معمولاً بر اساس تعداد پین‌ها دسته‌بندی می‌شوند:

رله 1 پین: ساده‌ترین مدل، بدون خازن.
رله 2 و 3 پین: برای مدارهایی که نیاز به خازن رانینگ دارند.
رله 4 پین (محصول فعلی): کامل‌ترین مدل که اجازه اتصال خازن استارت و رانینگ را می‌دهد و انعطاف‌پذیری بالایی در سیم‌کشی دارد.

مزایا

قیمت مقرون‌به‌صرفه نسبت به رله‌های مکانیکی و سیمی.
نصب بسیار آسان (فقط جا زدن سوکت).
طول عمر بالا به دلیل عدم وجود قطعات متحرک مکانیکی در بخش استارت.
محافظت دوگانه (جریان و دما) از موتور گران‌قیمت یخچال.

معایب

نیاز به زمان خنک شدن (Cool-down) حدود 3 تا 5 دقیقه قبل از استارت مجدد (در صورت قطع و وصل سریع برق، عمل نمی‌کند).
حساسیت قرص سرامیکی داخل رله به ضربه شدید (ممکن است خرد شود).

روش تست سلامت رله PTC

نکته مهم: همیشه قبل از تست، برق دستگاه را قطع کنید.

تست شنیداری (تست تکان دادن): رله را از کمپرسور جدا کنید و نزدیک گوش خود تکان دهید. اگر صدای جغجغه یا خرده‌ریزه شنیدید، قرص سرامیکی داخل آن شکسته و رله خراب است.
تست ظاهری: اگر بوی سوختگی می‌دهد یا بدنه پلاستیکی ذوب شده یا تغییر رنگ داده است، باید تعویض شود.
تست با مولتی‌متر (اهم‌متر):
- مولتی‌متر را روی حالت تست مقاومت (اهم) قرار دهید.
- پراب‌ها را به سوکت‌های ورودی متصل به کمپرسور (سوراخ‌های پشت) وصل کنید.
- در دمای اتاق، باید مقاومتی بین 4 تا 30 اهم نشان دهد. اگر بی نهایت (OL) نشان داد، رله قطع است.

عیب‌یابی مشکلات رایج

نشانه	دلیل احتمالی	راه‌حل
یخچال روشن نمی‌شود و صدای "تیک-تیک" می‌دهد	خرابی رله استارت یا اورلود	تعویض رله اورلود 4 پین
کمپرسور بسیار داغ است اما کار نمی‌کند	گیرپاژ کمپرسور یا خرابی رله	تست رله، در صورت سالم بودن بررسی کمپرسور توسط تکنسین
یخچال بلافاصله پس از روشن شدن خاموش می‌شود	عمل کردن اورلود (جریان کشی بالا)	بررسی خازن‌ها و سیم‌پیچ کمپرسور

آموزش تعویض رله اورلود یخچال

دوشاخه یخچال را از پریز برق بکشید.
قاب محافظ پشت کمپرسور (در صورت وجود) را با پیچ‌گوشتی باز کنید.
سیم‌های متصل به رله قدیمی را به دقت جدا کنید (پیشنهاد می‌شود قبل از جدا کردن عکس بگیرید).
رله قدیمی را با فشار ملایم به سمت بیرون بکشید تا از پین‌های کمپرسور جدا شود.
رله 4 پین جدید را دقیقاً روی سه پین کمپرسور منطبق کرده و فشار دهید تا جا بیفتد.
سیم‌ها را طبق الگوی قبلی (یا نقشه جدید) به ترمینال‌های 1، 2، 3 یا 4 متصل کنید.
برق را وصل کرده و عملکرد را چک کنید.

نشانه‌های خرابی

گرم شدن مواد غذایی داخل یخچال و آب شدن یخ‌ها.
شنیده شدن صدای کلیک مکرر از پشت یخچال هر چند دقیقه یکبار.
روشن نشدن موتور علیرغم روشن بودن لامپ داخل یخچال.

نکات افزایش طول عمر

حتماً از محافظ برق استاندارد استفاده کنید تا نوسانات برق به رله آسیب نزند.
کندانسور (لوله های سیاه پشت یخچال) را سالیانه تمیز کنید تا فشار کمتری به موتور و رله وارد شود.
فاصله استاندارد یخچال از دیوار (حداقل 15 سانتیمتر) را رعایت کنید تا قطعات خنک شوند.

سوالات متداول

1. آیا می‌توانم به جای رله 1 پین از رله 4 پین استفاده کنم؟

بله، رله‌های 4 پین یونیورسال هستند. کافیست سیم اصلی فاز و نول را به پین‌های صحیح متصل کنید. پین‌های اضافی برای خازن خالی می‌مانند.

2. رله سنگی یا رله سیمی؟ کدام بهتر است؟

برای یخچال‌های مدرن‌تر، رله‌های سنگی (PTC) به دلیل استهلاک کمتر و دقت بالاتر پیشنهاد می‌شوند.

3. اعداد 1، 2، 3، 4 روی رله به چه معناست؟

این اعداد موقعیت ترمینال‌ها برای اتصال سیم‌های برق ورودی (L/N) و خازن‌ها (Start/Run) هستند. معمولاً پین 2 برای برق اصلی است.

4. اگر رله را تکان دهم و صدا ندهد یعنی حتما سالم است؟

خیر، نشنیدن صدا نشانه سالم بودن فیزیکی قرص است، اما ممکن است کنتاکت‌ها سوخته باشند یا اورلود عمل نکند. تست با مولتی‌متر دقیق‌تر است.

5. علت ذوب شدن رله چیست؟

اتصال سست سیم‌ها (شل بودن فیش)، آمپر کشیدن بیش از حد کمپرسور یا نوسان شدید برق می‌تواند باعث ذوب شدن پلاستیک رله شود.

6. آیا این رله برای همه برندهای یخچال مناسب است؟

این رله برای اکثر برندها (سامسونگ، ال‌جی، هیمالیا، اسنوا و...) که از کمپرسورهای معمولی (غیر اینورتر) استفاده می‌کنند مناسب است.

7. چگونه بفهمم کمپرسور من چند اسب بخار است؟

روی بدنه کمپرسور یک لیبل وجود دارد که مدل آن نوشته شده (مثلاً 1/4HP). این رله‌ها معمولاً بازه وسیعی را پوشش می‌دهند اما چک کردن آن بهتر است.

8. آیا تعویض رله نیاز به شارژ گاز دارد؟

خیر، رله قطعه‌ای کاملاً الکتریکی و خارج از سیکل گاز است و تعویض آن ربطی به گاز یخچال ندارد.

9. اورلود این قطعه کجاست؟

در این مدل ترکیبی، قطعه دایره‌ای شکل که به بدنه چسبیده یا بخشی از قالب است، همان اورلود حرارتی می‌باشد.

10. اگر جای فاز و نول را روی رله اشتباه بزنم چه می‌شود؟

اگر سیم‌ها را اشتباه به پایه‌های خازن بزنید ممکن است رله یا خازن بسوزد. اما جابجایی فاز و نول روی ورودی اصلی معمولاً مشکلی ایجاد نمی‌کند (توصیه می‌شود طبق نقشه وصل کنید).

مقایسه رله PTC با رله جریانی (سیمی)

ویژگی	رله PTC (سنگی)	رله جریانی (سیمی)
مکانیزم	مقاومت حرارتی	میدان مغناطیسی سیم‌پیچ
حساسیت به وضعیت قرارگیری	ندارد (در هر زاویه‌ای کار می‌کند)	دارد (باید حتماً عمودی باشد)
طول عمر	بیشتر	کمتر (فرسودگی کنتاکت)
مصرف انرژی	کمی بیشتر (به دلیل گرم ماندن)	صفر (بعد از استارت)

راهنمای خرید

هنگام خرید رله استارت و اورلود جدید، به موارد زیر دقت کنید:

تعداد پین‌ها: اگر رله قبلی شما 1، 2 یا 3 پین بوده، رله 4 پین قابل جایگزینی است اما برعکس آن ممکن نیست.
شکل ظاهری: دقت کنید که سوکت‌های اتصال به کمپرسور (مثلثی شکل) با کمپرسور شما همخوانی داشته باشد (معمولاً استاندارد است).
کیفیت بدنه: از خرید مدل‌های با پلاستیک بازیافتی و بوی بد خودداری کنید.
قدرت (HP): اگر روی بسته بندی قدرت ذکر شده (مثلا 1/4)، سعی کنید با موتور یخچال تطابق داشته باشد.

منابع و مراجع

راهنمای تعمیرات لوازم خانگی و برودتی (General Appliance Repair Manuals)
دیتاشیت‌های فنی قطعات PTC Thermistors for Motor Starting
تجربیات تعمیرکاران و انجمن‌های تخصصی تعمیرات یخچال